Narcisme

De zogenaamde narcist (m/v) wordt doorgaans afgeschilderd als een dader; een gewetenloos mens; een monster dat er plezier in schept om diegene die zijn onjuiste beeld van meerderwaardigheid gelooft te manipuleren om dat beeld in stand te houden. Er wordt gesproken van jager en prooi. De narcist zoekt mensen die zachtaardig en welwillend zijn om er schaamteloos misbruik van te maken. In de media zijn talloze gruwelverhalen van slachtoffers te vinden en er zijn video’s waarin specialisten tips geven hoe je het beste met narcisten kunt omgaan. Zelden wordt er gesproken van de narcist als slachtoffer van een aandoening. Wat betekent het om een narcistische persoonlijkheid te hebben en is het waar dat je er niet van kunt genezen?

De narcistische persoonlijkheid is het gevolg van een finaal uit de hand gelopen, kinderlijke overlevingsstrategie. Een narcist is een kind dat niet gezien is en daardoor een vals, laag zelfbeeld probeert te compenseren met een vals, hoog zelfbeeld. Hij is zo gefixeerd op die taak dat hij geen idee heeft dat er nog iets anders bestaat.

Het niet gezien worden klinkt misschien wat onschuldig maar in de natuur wordt het verstoten jong opgegeten door wilde dieren dus het is een zaak van leven of dood. Het kind zal er in ieder geval alles aan doen om verlating door de ouders te voorkomen.

Bovenal is de narcist zelfblind. Als er iemand bestaat die zeker geen narcist is, dan is het de narcist wel. Hij heeft werkelijk geen idee wat er eigenlijk aan de hand is en hoe zijn ego hem voortdurend praatjes verkoopt, die zijn leven laten mislukken.

 
HOE?

Het veronachtzamen van het kind ontstaat veelal doordat een (of beide) van de ouders eveneens aan de stoornis lijdt, waardoor het bij de opvoeding niet om het kind draait maar om de ouder. Het niet zien van het kind kan veroorzaakt worden door verwaarlozing of mishandeling, maar ook door het kind voortdurend te verwennen en op een voetstuk te plaatsen. In alle gevallen zijn de ouders meer met zichzelf bezig dan met het kind.

Het kind kan bijvoorbeeld de mooiste spullen en de duurste kleren krijgen en het beste onderwijs genieten, niet omwille van het kind, maar omdat de ouders aan iedereen willen laten zien dat ze goed voor het kind zorgen. Het kind is er dan om het zelfbeeld van de ouders in stand te houden en wordt genegeerd in wat het werkelijk is.

Overal waar een kind niet wordt gezien, gaat het proberen om alsnog gezien te worden. Het verkeert in een voortdurende stress, als reactie op een diepe angst niet goed genoeg te zijn. De neiging om te bewijzen dat het toch goed genoeg is, levert eveneens veel stress op, want daar ligt het gevaar om te falen op de loer. De narcist is een dodelijk eenzaam kind, dat even bang is om gezien, als om niet gezien te worden.

 
VERSTOPPEN, VERZETTEN OF BEWIJZEN

Wanneer een kind niet gezien wordt, ontwikkelt het een laag zelfbeeld en gaat compenseren. Kennelijk is het kind niet goed genoeg dus gaat het zich zoveel mogelijk aanpassen om alsnog de felbegeerde goedkeuring te krijgen.

De angst om niet goed genoeg te zijn kan een enorme schaamte en faalangst teweegbrengen die werkelijk alles lam legt. Het kind verstopt zich en durft geen relaties of prestaties aan te gaan uit angst om te falen. Het lage zelfbeeld kan ook tot gevolg hebben dat het kind zich tegen alles en iedereen gaat verzetten of dat het de wereld voortdurend wil bewijzen dat het toch goed genoeg is. Het valse zelfbeeld moet steeds in stand worden gehouden door goedkeuring buiten zichzelf te vinden. Hoe meer succes het in de wereld heeft, hoe meer het zichzelf bewijst dat het toch niet minderwaardig is. Het kind blijft zo een voortdurende reactie op het gedrag van de ouders en vergeet wat het zelf eigenlijk wil.

 
HET PATROON

Uiteindelijk groeit het kind op in de overlevingsmodus. Het gaat zich verstoppen, komt in verzet of gaat de wereld van het tegendeel proberen te bewijzen. Het krijgt een goede baan, een dure auto, verdient veel geld en heeft aanzien. Het vindt een partner die tegen het kind opkijkt, zodat het steeds weer bevestigd wordt dat het toch goed genoeg is.

Wanneer de narcist zichzelf boven de ander plaatst is dit niet gemeen of persoonlijk bedoeld. Hij heeft namelijk geen idee van die ander en hij heeft geen idee van de fixatie waarin hij verkeert. Zijn overlevingsmodus is alles wat er bestaat. Zou hij ook maar even in staat zijn om buiten die fixatie te treden en werkelijk zien wat er aan de hand was, dan zou hij direct genezen zijn.

Mensen in de omgeving kunnen het gedrag als gemeen ervaren maar er is alleen maar een bang kind dat bezig is om te overleven. Het is overal en altijd bezig met het vinden van manieren om niet te falen, om niet door de ouders verlaten te worden. Het zal er zorg voor dragen dat iedereen ziet dat zijn kinderen de mooiste kleren dragen en het beste onderwijs genieten en zo herhaalt de geschiedenis zichzelf.

Net zolang totdat het gezien wordt; totdat er een kind opstaat dat naar zichzelf durft te kijken en de witte vlag durft te hijsen. Op dat moment wordt het narcisme opgeheven en het patroon doorbroken.

 
NOT FOR ME

Voor een narcist staat het volstrekt buiten kijf dat hij *geen* narcist is. Hij is onwetend van de ware betekenis van de aandoening of weet überhaupt niet van het bestaan ervan. Zelfreflectie is taboe en erkennen dat er iets niet klopt staat gelijk aan toegeven dat hij niet onfeilbaar is.

Voor de narcist bestaat er niets anders dan de zoektocht naar erkenning. Hij is zo gefixeerd op presteren, dat het werkelijk geen idee heeft dat er nog een hele andere wereld bestaat; dat er nog andere mensen bestaan. Zijn cel bevat geen deuren of ramen, dus hij weet niet beter dan dat zijn benauwde wereld alles is wat er bestaat.

Dat de narcist nooit zal toegeven dat er iets aan hem niet klopt, weerhoudt hem ervan om tot een oplossing te komen. Hij zal steeds weer opnieuw op zijn gezicht vallen zonder dat hij zichzelf toestaat om te zien dat zijn veters los zitten. Het taboe om naar zichzelf te kijken houdt zijn probleem in stand. Als zijn ouders hem al niet zagen, de narcist ziet zichzelf evenmin.

 
DE WETENSCHAP WEET HET OOK NIET

Weinig narcisten durven toe te geven dat er iets niet klopt en nog minder zoeken daarbij professionele hulp. Volgens de huidige psychiatrie is narcisme eigenlijk niet te behandelen. Dit komt omdat het ego van de narcist steeds weer een nieuw vals zelfbeeld zal vinden om zich aan vast te klampen.

Zodra hij bijvoorbeeld gewend is geraakt aan het idee dat hij een stoornis heeft, zal hij de nieuwe identiteit van patiënt direct inzetten om zich specialer of beter te voelen. Het is een eindeloos proces. Er wordt geadviseerd narcisten van groepstherapieën vandaan te houden omdat ze de andere, vaak kwetsbare deelnemers direct met hun gedrag beïnvloeden.

De psychiatrie biedt als behandeling eventueel mindfulness-training of schematherapie aan maar de narcist moet doorgaans rekening houden met het feit dat hij de stoornis zijn leven lang zal houden. Je leven doorbrengen als een dodelijk eenzame, open zenuw is geen prettig vooruitzicht.

Wanneer de psychiatrie beweert dat er voor het probleem geen oplossing bestaat, dan betekent dat slechts dat de psychiatrie het niet weet. Voor de diagnose is zij misschien onmisbaar maar voor de behandeling moet de psychiatrie zich beperken tot dat wat wetenschappelijk wordt aangenomen en dat loopt altijd achter de feiten aan.

 
TIJD VOOR ‘GOD’

Dat de wetenschap geen manier weet om de narcistische stoornis te genezen, betekent niet dat er geen oplossing voor het probleem bestaat. Er bestaan methoden die al eeuwen met succes worden toegepast waarvan de werking niet wetenschappelijk is onderzocht of bewezen.

De grootste leer die zich met ego bezighoudt, anders dan wetenschap of psychiatrie, is de leer van de geest en die is terug te vinden in de rijke spirituele traditie die de mensheid heeft ontwikkeld. De wetenschap mag er soms smalend over doen, het feit dat de mindfulness-training de afgelopen jaren zijn intrede in de psychiatrie heeft gedaan, bewijst dat er met spirituele kennis wel degelijk serieuze resultaten zijn te behalen.

Of het nu boeddhisme, christendom, Eckhart Tolle of The Secret betreft; ze proberen allemaal te onderwijzen dat er iets bestaat dat groter is dan het ego. Wat kan er groter zijn dan het ego dan ‘God’? In de overgave aan ‘God’ ‘Nirvana’ of ‘het universum’ ligt steeds de overgave van het ego besloten. Alle religieuze bronnen en geschriften bieden manieren waarmee het ego kan worden opgelost in waarheid. Kat in’t bakkie voor de narcist die graag van zijn ellende af wil.

Doordat spirituele kennis een imago heeft van geheimzinnigheid en esoterie, lijkt zij voor een ‘normaal mens’ soms niet bereikbaar. Niets is echter minder waar. Wanneer alle mystificaties en wierookdampen zijn opgetrokken, blijven er een aantal heldere stelregels over. Deze regels blijken zo toegankelijk, dat je ze eenvoudig kunt toepassen als handige trucjes om je levenskwaliteit te verbeteren.

 
HET GROTE BOZE EGO

Laten we er geen doekjes om winden: het ego is altijd en overal de klos. Dat geldt niet alleen voor mensen met een narcistische stoornis maar voor iedereen. Het ego zal je altijd influisteren dat er iets niet goed gaat: dat je iets niet hebt, wat je wel had moeten krijgen of dat je iets wel hebt, wat je niet had moeten krijgen.

Het ego probeert je altijd te bewijzen dat je niet goed genoeg bent. Wanneer ongeluk je ten deel valt, vertelt het ego je dat het je verdiende loon is en wanneer geluk je ten deel valt, vertelt het ego dat je het niet hebt verdiend. Het is altijd hetzelfde liedje met dat ego.

Zolang je niet in de gaten hebt dat je naar de praatjes van dat ego luistert, ga je eronder gebukt. De situatie waarin je je bevindt, wordt altijd als onbevredigend ervaren en er knaagt altijd een angst om niet goed genoeg te zijn. Er ontstaat een vals, laag zelfbeeld dat je gaat compenseren.

Ondertussen zijn de praatjes van dat ego heel natuurlijk want dat is wat ieder ego doet: het probeert zichzelf in stand te houden door je de hele tijd aan de situatie te laten twijfelen. Wie heeft er nog een ego nodig als alles goed gaat? De praatjes worden pas een probleem, als je je er niet van bewust bent dat je naar ze luistert en denkt dat ze echt waar zijn. In dat geval ben je de hele dag bezig om van hot naar her te rennen om dat ego maar tevreden te stellen, zonder in de gaten te hebben wat er daadwerkelijk aan de hand is.

Volgens de grondbeginselen van alle mystieke kennis lijdt de mens aan zijn ongeziene verstand; zijn zelfbeeld: het ego. Zodra dit ego echter wordt gezien en doorzien, houdt het lijden op te bestaan. Het is een simpel trucje dat altijd werkt. Het lijden wordt slechts door onwetendheid veroorzaakt. Zodra de narcist eenmaal in de gaten krijgt wat voor spel hij speelt en waarom, en hoe het zijn leven verwoest, kan het ego nooit meer ongezien zijn slag slaan en is zijn macht voorgoed gebroken.

 
EINDELIJK ERKENNING

De eerste stap tot genezing van de narcist bestaat uit de erkenning dat hij volledig heeft gefaald. Hij moet inzien dat hij een egoprobleempje heeft dat zijn leven totaal heeft doen mislukken. Een egoprobleempje dat er bovendien voor zorgt, dat hij nooit zal krijgen waar hij het meest naar verlangt: het zich volledig gewaardeerd voelen.

De narcist wordt zich bewust van het bestaan van de stoornis en herkent zichzelf erin. De vanzelfsprekendheid dat narcisme niet op hem van betrekking kan zijn is voorgoed opgeheven. Hij gaat bij zichzelf te rade en vervolgens vallen alle stukjes op hun plek. Hij overziet zijn leven en snapt ineens precies waarom hij zich in bepaalde situaties als een hork gedragen heeft. Dat waren allemaal momenten waarop zijn ego werd gekwetst. Hoe groter de pijn, hoe groter de hork.

Dit proces van verwerken kent talloze aha-momenten en het kan weken duren voordat alles een beetje geland is. Het kan zijn dat de narcist ontdekt dat hij de beste jaren van zijn leven als los zand door zijn vingers heeft laten glijden. Dat is niet erg want beter 1 dag wetend dan een leven lang onwetend.

Belangrijk is dat hij eindelijk in staat is om het arme, paniekerige kind in zichzelf te zien, dat in al die jaren steeds harder om aandacht heeft moeten gillen om gehoord te worden. De rampen in het leven van de narcist worden net zo groot als nodig is voor een volledige overgave en aangezien veel narcisten behalve zelfblind ook doodsbang zijn, bestaat de kans dat ze nog liever vechtend sterven of er voortijdig een einde aan maken.

 
ZIEN OF ZIJN

Het verongelijkte kind moet geduldig worden aangehoord en begrepen. Het moet omhelst worden, er moet vriendschap mee gesloten worden en het moet heel veel getroost worden. Het kind heeft tenslotte bergen verzet; het heeft een leven van angst, stress, ellende, mislukte relaties, drank en drugs en diepe eenzaamheid overleefd om eindelijk gehoord te worden.

Wanneer de narcist eenmaal gezien heeft hoe zijn kinderlijke angst al zijn handelen beïnvloedt, kan en wil hij nooit meer zo worden als vroeger. Wanneer zich nieuwe situaties voordoen, zal hij het verongelijkte kind direct in zijn denken en handelen herkennen en bij zichzelf te rade gaan. Hij heeft zijn ego-cel voor het eerst van de buitenkant gezien en wil er nooit meer in terug.

Zodra een narcist bereid is te zien wat er werkelijk met hem aan de hand is, verandert het zijn in zien. Eerst was hij de narcist en nu herkent hij de narcist. Eerst was hij het verongelijkte kind; nu kijkt hij naar het verongelijkte kind. Eerst was hij zijn ego; nu kijkt hij naar zijn ego. Bewustzijn heeft de zelfblindheid opgeheven.

Op dit punt is het van groot belang dat de ex-narcist inziet dat datgene wat waarneemt geen persoon is maar een ervaring. Zodra er in die ervaring weer een oordeel sluipt, is er weer een ego dat oordeelt. De bubble is weer intact en de ellende begint opnieuw. Zodra er weer een cynische commentator aan het woord is, is de cel weer compleet.

 
WANNEER OOK ALWEER?

Wanneer je zonder te oordelen naar je ego kijkt, want dan ervaar je dat er iets groters bestaat dan je ego namelijk: het bewustzijn van waaruit naar dat ego gekeken wordt. Zolang dat bewustzijn niet oordeelt, blijft het ego erin oplossen.

Wanneer je zonder oordeel naar je denken kijkt, want dan ervaar je dat jij dat denken nooit kunt zijn omdat je ernaar kijkt. Zijn of zien, that’s the question. Je bent niet je denken, maar je bewustzijn van dat denken. Je bent niet je cynische commentator maar je bewustzijn van die commentator.

Wanneer je je blind overgeeft (Aan ‘God’ ‘Nirvana’ ‘het universum’ whatever) want dan vertrouw je erop dat alles goed komt en vertrouwen is het tegenovergestelde van ego. Vertrouwen wordt geboren uit liefde en weten, ego wordt geboren uit angst en onwetendheid.

Wanneer je het kind hebt toegelaten, aangehoord en geaccepteerd, want dan heb je jezelf ein-de-lijk onvoorwaardelijk geaccepteerd. Je hebt steeds bij anderen gezocht wat je alleen jezelf kunt geven. Dit betekent dat je deze acceptatie niet langer meer buiten jezelf hoeft te zoeken waardoor er van narcisme geen sprake meer kan zijn. Het kind is volwassen geworden.