Narcisme

De zogenaamde narcist (man/vrouw) wordt doorgaans afgeschilderd als een dader; een gewetenloos mens; een monster dat er plezier in schept om degene die zijn onjuiste beeld van meerderwaardigheid gelooft te manipuleren om dat beeld in stand te houden. Er wordt gesproken van jager en prooi. De narcist zoekt mensen die zachtaardig en welwillend zijn om er schaamteloos misbruik van te maken. In de media zijn talloze gruwelverhalen van slachtoffers te vinden en er zijn video’s waarin specialisten tips geven hoe je het beste met narcisten kunt omgaan. Zelden wordt er gesproken van de narcist als slachtoffer van een aandoening. Wat betekent het om een narcistische persoonlijkheid te hebben? Heeft de narcist überhaupt wel in de gaten waar hij mee bezig is en is het waar dat je er niet van kunt genezen?

De term ‘narcist’ staat ongeveer gelijk aan ‘monster’ en dat is onterecht zoals het onterecht zou zijn als je een zwaar gewond kind een monster zou noemen. De narcistische persoonlijkheid is namelijk het gevolg van een finaal uit de hand gelopen, kinderlijke overlevingsstrategie. Een narcist is een kind dat niet gezien is en daardoor geleerd heeft dat het niet goed genoeg is. Het gaat dit onjuiste, lage zelfbeeld proberen te compenseren met een onjuist, hoog zelfbeeld. Het is zo gefixeerd op die taak dat het geen idee heeft dat er nog iets anders bestaat. Nog een reden waarom de term ‘narcist’ de lading niet dekt, is het feit dat de stoornis een heel spectrum beslaat; er zijn vele vormen van narcisme, variërend van dat van de gewetenloze psychopaat tot aan het zogenaamde ‘gezonde’ narcisme.

Het blijkt dat mannen vaker aan een narcistische persoonlijkheidsstoornis lijden (7,7%) dan vrouwen (4,8%). Dit heeft waarschijnlijk te maken met het feit dat mannen zich makkelijker defensief opstellen en vrouwen doorgaans een borderline stoornis ontwikkelen. Afgaande op een onderzoek dat 31 jaar duurde zijn vrouwen bovendien bezig met een inhaalslag en hun invloed is niet minder destructief dan dat van mannen. Overal waar ik in de tekst de mannelijke vorm hanteer, bedoel ik eveneens de vrouwelijke variant.

Het niet gezien worden van het kind klinkt misschien wat onschuldig maar in de natuur wordt het verstoten jong opgegeten door wilde dieren dus het is een zaak van leven of dood. Het kind zal er alles aan doen om verlating door de ouders te voorkomen. Het moet en zal bewijzen dat het wel degelijk bestaat en dat het wel degelijk de moeite waard is en dit wordt een obsessieve overlevingsstrategie. In iedere situatie zal het kind zichzelf willen bewijzen alsnog goed genoeg te zijn.

Bovenal is de narcist zelf-blind. Laat er geen misverstanden over bestaan: als er iemand bestaat die zeker geen narcist is, dan is het de narcist wel. Hij heeft werkelijk geen idee wat er eigenlijk aan de hand is en hoe zijn ego hem voortdurend praatjes verkoopt, die zijn leven volkomen laten mislukken. Kritiek is een no-go area want kritiek toelaten is toegeven dat er wat mankeert en dat staat gelijk aan verlating door de ouders. De oplossing voor het probleem is zijn grootste taboe waardoor er een onmogelijke situatie ontstaat.

 
HOE?

Het veronachtzamen van het kind ontstaat doordat een (of beide) van de ouders eveneens aan de stoornis lijdt, waardoor het bij de opvoeding niet om het kind draait maar om de ouder. Het niet zien van het kind kan worden veroorzaakt door emotionele verwaarlozing of mishandeling of door inconsequent gedrag van opvoeders. Het kan ook worden veroorzaakt doordat het kind voortdurend verwend wordt en op een voetstuk wordt geplaatst. In alle gevallen zijn de ouders meer met zichzelf bezig dan met het kind.

Het kind kan bijvoorbeeld de mooiste spullen en de duurste kleren krijgen en het beste onderwijs genieten, niet omwille van het kind, maar omdat de ouders aan iedereen willen laten zien dat ze goed voor het kind zorgen. Het kind wordt gezien als een verlengstuk van een of beide ouders. Het wordt minutieus gecoached en in een keurslijf gestopt om maar zo te worden als de ouders het graag willen. Het kind wordt zo totaal genegeerd in wat het werkelijk is en wil.

Een kind lijkt in fysiek opzicht misschien op de ouders en gaat hen nadoen maar het is in geen geval het bezit van de ouders. Het kind is van zichzelf: een totale vreemdeling geboren in een nieuw lichaam. Wanneer de ouders allebei zakelijke ondernemers zijn kan het best zijn dat er in hun kind een kunstenaar schuilt. Wanneer de ouders het kind leren dat het leven om winst draait, zal het kind leren om zichzelf te haten. Hoe meer ouders in een kind stoppen, hoe minder ruimte het heeft om zichzelf te ontdekken en hoe moeilijker het wordt om zichzelf te accepteren.

Vaak is er sprake van een dubbele boodschap. Een kind wordt bijvoorbeeld opgehemeld en op een voetstuk geplaatst waardoor het geleerd wordt dat het iets bijzonders is. Er ontstaat zo een enorme verwachting om later grootste dingen te verrichten. Tegelijkertijd wordt het kind heel beschermd opgevoed waardoor het het idee krijgt dat het niks kan. De ouders vertrouwen het immers niet? Door deze dubbele boodschap ontstaat een laag zelfbeeld waarbij het kind in een voortdurende staat van lichte paniek verkeert of het wel goed genoeg is. Het kan ook voorkomen dat een kind klein en afhankelijk wordt gehouden zodat het beschikbaar blijft voor een of beide ouders om hun zelfbeeld op te projecteren. De ouder heeft het kind harder nodig dan het kind de ouder.

Overal waar een kind wordt genegeerd, gaat het proberen om alsnog gezien te worden. Het verkeert in een voortdurende stress, als reactie op de diepe angst niet goed genoeg te zijn. De neiging om te bewijzen dat het toch goed genoeg is, levert eveneens veel stress op, want daar ligt het gevaar om te falen op de loer. De narcist is een dodelijk eenzaam kind, dat even bang is om niet gezien, als om gezien te worden.

Langzaam maar zeker onderdrukt het kind alle emoties en gevoelens van minderwaardigheid totdat het in een bedachte wereld leeft waarin het voortdurend bijzonder is. Hierdoor is er geen echt contact met anderen meer mogelijk: het gaat steeds over het kind. Andere mensen worden niet gezien; raken hierdoor gekwetst en laten het kind steeds meer met rust. Het kind voelt dat het wordt afgewezen wat direct verwijst naar de afwijzing door de ouders maar ipv de aanleiding bij zichzelf te zoeken, wijt het de misère aan de ander. Het gaat steeds minder echte contacten aan en raakt in een sociaal isolement.

De angst om niet goed genoeg te zijn kan een enorme schaamte en faalangst teweegbrengen die werkelijk alles lam legt. Het kind verstopt zich en durft geen relaties of prestaties aan te gaan uit angst om te falen. Het lage zelfbeeld kan ook tot gevolg hebben dat het kind zich tegen alles en iedereen gaat verzetten of dat het de wereld voortdurend wil bewijzen dat het toch goed genoeg is. Het onjuiste zelfbeeld moet steeds in stand worden gehouden door goedkeuring buiten zichzelf te vinden. Hoe meer succes het in de wereld heeft, hoe meer het zichzelf bewijst dat het toch niet minderwaardig is. Het kind blijft zo afhankelijk van goedkeuring van buitenaf. Het blijft een voortdurende reactie op het gedrag van de ouders en vergeet wat het zelf eigenlijk wil.

 
HET PATROON

Uiteindelijk groeit het kind op in een overlevingsmodus. Het gaat zich verstoppen, komt in verzet of gaat de wereld van het tegendeel van het eigen slechte zelfbeeld proberen te bewijzen. Het krijgt een goede baan, een dure auto, verdient veel geld en heeft aanzien. Het vindt een partner die tegen het kind opkijkt, zodat het steeds weer bevestigd wordt dat het toch goed genoeg is.

Wanneer de narcist zichzelf boven de ander plaatst is dit niet gemeen of persoonlijk bedoeld. Hij heeft namelijk geen idee van die ander en hij heeft geen idee van de fixatie waarin hij verkeert. De overlevingsmodus is alles wat er bestaat. Zijn gedrag is het directe bewijs van het feit dat hij geen idee heeft waarmee hij bezig is. Zou hij ook maar even in staat zijn om buiten die fixatie te treden en werkelijk zien wat er aan de hand was, dan zou hij direct genezen zijn.

Mensen in de omgeving kunnen het gedrag als gemeen ervaren maar er is alleen maar een bang kind dat bezig is om te overleven. Het is overal en altijd bezig met het vinden van manieren om niet te falen, om niet door de ouders verlaten te worden. De narcist zal proberen overal alle aandacht naar zich toe te trekken. Hij zal een partner trouwen die tegen hem opkijkt en het zal er zorg voor dragen dat iedereen ziet dat zijn kinderen de mooiste kleren dragen en het beste onderwijs genieten en zo herhaalt de geschiedenis zichzelf.

Het patroon herhaalt zich net zolang totdat het gezien wordt; totdat er een kind opstaat dat naar zichzelf durft te kijken en de witte vlag durft te hijsen. Op dat moment wordt het narcisme opgeheven en het patroon doorbroken.

 
NOT FOR ME

Voor een narcist staat het volstrekt buiten kijf dat hij *geen* narcist is. Hij is onwetend van de ware betekenis van de aandoening of weet überhaupt niet van het bestaan ervan. Zelfreflectie is taboe en erkennen dat er iets niet klopt staat gelijk aan toegeven dat hij niet onfeilbaar is.

Voor de narcist bestaat er niets anders dan de zoektocht naar erkenning en hij is zich hier niet van bewust. Hij is zo gefixeerd op presteren, dat hij werkelijk geen idee heeft dat er nog een hele andere wereld bestaat; dat er nog andere mensen bestaan. Zijn ego-gevangenis bevat geen deuren of ramen, dus hij weet niet beter dan dat zijn benauwde wereld alles is wat er bestaat. Hij heeft geen idee dat er ook nog een normale, liefdevolle wereld bestaat met echte sociale contacten; een wereld zonder strijd.

Dat de narcist nooit zal toegeven dat er iets aan hem niet klopt, weerhoudt hem ervan om tot een oplossing te komen. Hij zal steeds weer opnieuw op zijn gezicht vallen zonder dat hij zichzelf toestaat om te zien dat zijn veters los zitten. Het taboe om naar zichzelf te kijken houdt zijn probleem in stand. Als zijn ouders al niet is staat waren om hem te zien: de narcist ziet zichzelf evenmin.

 
DE WETENSCHAP WEET HET OOK NIET

Weinig narcisten durven toe te geven dat er iets niet klopt en nog minder van hen zoeken daarbij professionele hulp. Volgens de huidige psychiatrie is narcisme eigenlijk niet te behandelen. Dit komt omdat het ego van de narcist steeds weer een nieuw onjuist zelfbeeld zal vinden om zich aan vast te klampen.

Zodra de narcist bijvoorbeeld gewend is geraakt aan het idee dat hij een stoornis heeft, zal hij de nieuwe identiteit van patiënt direct inzetten om zich specialer of beter te voelen. Het is een eindeloos proces. Er wordt geadviseerd narcisten van groepstherapieën vandaan te houden omdat ze de andere, vaak kwetsbare deelnemers direct met hun gedrag beïnvloeden.

De psychiatrie biedt als behandeling eventueel mindfulness-training of schematherapie aan maar de narcist die bereid is naar zichzelf te kijken moet volgens de psychiatrie rekening houden met het feit dat hij de stoornis zijn leven lang zal houden. Je leven doorbrengen als een dodelijk eenzame, open zenuw is geen prettig vooruitzicht.

 
TIJD VOOR ‘GOD’

Wanneer de psychiatrie beweert dat er voor het probleem geen oplossing bestaat, dan betekent dat niet dat er ook daadwerkelijk geen oplossing bestaat. Het betekent slechts dat de psychiatrie het niet weet. Voor de diagnose is zij misschien onmisbaar maar voor de behandeling moet de psychiatrie zich beperken tot dat wat wetenschappelijk wordt aangenomen en dat loopt altijd achter de feiten aan. Er bestaan methoden die al eeuwen met succes worden toegepast waarvan de werking niet wetenschappelijk is onderzocht of bewezen.

De grootste leer die zich met ego bezighoudt, anders dan wetenschap of psychiatrie, is de leer van de geest en die is terug te vinden in de rijke spirituele tradities die de mensheid heeft ontwikkeld. De wetenschap mag er soms smalend over doen, het feit dat de mindfulness-training de afgelopen jaren zijn intrede in de psychiatrie heeft gedaan, bewijst dat er met spirituele kennis wel degelijk serieuze resultaten zijn te behalen.

Of het nu boeddhisme, christendom, Eckhart Tolle of The Secret betreft; het zijn allemaal ideeën die onderwijzen dat er iets bestaat dat groter is dan het ego. Wat kan er groter zijn dan het ego dan ‘God’? In de overgave aan ‘God’ ‘Nirvana’ of ‘het universum’ ligt steeds de overgave van het ego besloten. Alle religieuze bronnen en geschriften bieden manieren waarmee het ego kan worden opgelost in waarheid. Ze bieden een uitkomst voor elke narcist die graag van zijn ellende af wil.

Uiteraard heeft de narcist meestal een grondige afkeer van spiritualiteit juist omdat het gaat over iets dat groter is dan zijn ego. Spiritualiteit (Liever zou ik het ‘de leer van het zelf’ noemen) is echter de enige weg uit het ego-isolement. Wanneer een narcist bereid is om de witte vlag te hijsen omdat hij het strijden moe is en naar een oplossing verlangt, dan ligt hier de mogelijkheid om van zichzelf verlost te raken. Vergeet alle therapieën: het enige wat feitelijk moet gebeuren is dat de narcist leert om onbaatzuchtig van zichzelf te houden.

Wanneer de narcist in staat is om naar zichzelf te kijken en zijn narcistische gedrag te (h)erkennen, dat zal hij waarschijnlijk kijken door de ogen van de narcist. Hij zal zichzelf en zijn gedrag daardoor opnieuw afwijzen. Hij zal doen wat zijn ouders deden: hij zal zijn ware zelf ontkennen want hij ziet alleen de narcist. Om deze cirkel te doorbreken zal de narcist moeten leren om met liefde naar zichzelf te kijken. Hij moet de narcist in zichzelf zien en hem begrijpen en vergeven. Alleen door met liefde naar zichzelf te kijken kan het harde oordeel van de narcist worden opgeheven.

De narcist is er echter van overtuigd dat zijn oordeel hem juist controle geeft. Hij ziet niet dat het tegenovergestelde waar is. Zijn oordelende ego is juist de ontwerper van zijn onterechte, lage zelfbeeld en de oorzaak van zijn ellende. Deze onjuiste ideeën zijn niet op te lossen door middel van het verstand maar door middel van bewustzijn, mededogen en liefde. Termen waar het ego doorgaans van gaat steigeren.

Belangrijk is daarom dat spiritualiteit niet gezien wordt als het zweverige en emotionele circus dat er doorgaans van wordt gemaakt, maar als dat wat het het in werkelijkheid is: een nuchtere, concrete landkaart die je helpt om jezelf te verstaan. Wanneer alle mystificaties en wierook dampen zijn opgetrokken, blijven er een aantal heldere stelregels over. Deze regels blijken zo toegankelijk, dat je ze eenvoudig kunt toepassen als trucjes om je levenskwaliteit te verbeteren.

 
HET GROTE BOZE EGO

Laten we er geen doekjes om winden: het ego is altijd en overal de klos. Dat geldt niet alleen voor mensen met een narcistische stoornis maar voor iedereen. Het ego zal je altijd influisteren dat er iets niet goed gaat: dat je iets niet hebt, wat je wel had moeten krijgen of dat je iets wel hebt, wat je niet had moeten krijgen. En wanneer je denkt: ik moet van dat ego af, dan is het je ego die die wens uitspreekt. Je kunt ego niet met ego bestrijden. Het lijkt een onmogelijke situatie.

Het ego probeert je altijd te bewijzen dat je niet goed genoeg bent. Wanneer ongeluk je ten deel valt, vertelt het ego je dat het je verdiende loon is en wanneer geluk je ten deel valt, vertelt het ego dat je het niet hebt verdiend. Zolang je niet in de gaten hebt dat je naar de praatjes van dat ego luistert, ga je eronder gebukt. De situatie waarin je je bevindt, wordt altijd als onbevredigend ervaren en er knaagt altijd een angst om niet goed genoeg te zijn. Het is altijd hetzelfde liedje met dat ego.

Ondertussen zijn de praatjes van dat ego heel natuurlijk want dat is wat ieder ego doet: het probeert zichzelf in stand te houden door je de hele tijd aan de situatie te laten twijfelen. Wie heeft er nog een ego nodig als alles goed gaat? De praatjes worden pas een probleem, als je je er niet van bewust bent dat je naar ze luistert en denkt dat ze echt waar zijn. In dat geval ben je de hele dag bezig om van hot naar her te rennen om dat ego maar tevreden te stellen zonder in de gaten te hebben wat er daadwerkelijk aan de hand is.

Volgens de grondbeginselen van alle spirituele kennis lijdt de mens aan zijn ongeziene verstand; zijn zelfbeeld: het ego. Zodra dit ego echter wordt gezien en doorzien, houdt het lijden op te bestaan. Het is een eenvoudig principe dat altijd werkt. Het lijden wordt slechts door onwetendheid veroorzaakt. De narcist lijdt voortdurend en zijn leven loopt op de klippen omdat hij geen idee heeft wat er met hem aan de hand is. Zodra hij eenmaal in de gaten krijgt wat voor spel hij speelt en waarom, en hoe het zijn leven verwoest, kan het ego nooit meer ongezien zijn slag slaan en is zijn macht voorgoed gebroken.

 
EINDELIJK ERKENNING

De eerste stap tot genezing van de narcist bestaat uit de erkenning dat hij volledig heeft gefaald. Misschien is het makkelijker voor hem om toe te geven dat hij er als geen ander in geslaagd is om de boel zo in de soep te laten lopen. Hoe dan ook moet hij onder ogen zien dat hij een egoprobleempje heeft dat zijn leven totaal heeft doen mislukken. Een egoprobleempje dat er bovendien voor zorgt, dat hij nooit zal krijgen waar hij het meest naar verlangt: het zich volledig gewaardeerd voelen. De rampen in het leven van de narcist worden doorgaans net zo groot als nodig is voor een volledige overgave en aangezien veel narcisten behalve zelf-blind ook doodsbang zijn, bestaat de kans dat ze nog liever vechtend sterven of er voortijdig een einde aan maken.

Wanneer de narcist zich bewust wordt van het bestaan van de stoornis en zichzelf erin herkent, is de vanzelfsprekendheid dat narcisme niet op hem van toepassing kan zijn voorgoed opgeheven. Hij gaat bij zichzelf te rade en vervolgens vallen alle stukjes op hun plek. Hij overziet zijn leven en snapt ineens precies waarom hij zich in bepaalde situaties als een hork gedragen heeft. Dat waren allemaal momenten waarin hij met met zijn lage zelfbeeld werd geconfronteerd. Hoe groter de pijn, hoe groter de hork.

Dit proces van verwerken kan zeer pijnlijk zijn en kent talloze aha-momenten. De narcist voelt zich totaal kwetsbaar en het kan weken, zelfs maanden duren voordat alles een beetje geland is. Het kan zijn dat hij ontdekt dat hij de beste jaren van zijn leven als los zand door zijn vingers heeft laten glijden. Dat is niet erg want beter 1 dag wetend dan een leven lang onwetend.

Verreweg het lastigste deel van het helingsproces is het deel waarin de narcist zich realiseert dat hij zijn leven lang emotioneel gemanipuleerd en misbruikt is door degene die hij vanuit zijn kind zijn altijd heeft vertrouwd. Wanneer de kinderlijke loyaliteit is opgeheven, vallen de schellen van de ogen. Feitelijk verliest de narcist hier een of soms beide ouders. Alleen de liefde voor het kind in zichzelf kan hem door deze periode heen helpen. Liefde, rust en geborgenheid zijn in deze fase het beste medicijn.

 
ZIEN OF ZIJN

Het verongelijkte kind moet geduldig worden aangehoord en begrepen. Het moet omhelst worden, er moet vriendschap mee gesloten worden en het moet heel veel getroost worden. Het kind heeft tenslotte bergen verzet; het heeft een leven van angst, stress, ellende, mislukte relaties, drank en drugs en diepe eenzaamheid overleefd om eindelijk gehoord te worden.

Wanneer de narcist eenmaal gezien heeft hoe zijn kinderlijke angst al zijn handelen beïnvloedt, kan en wil hij nooit meer zo worden als vroeger. Wanneer zich nieuwe situaties voordoen, zal hij het verongelijkte kind direct in zijn denken en handelen herkennen en bij zichzelf te rade gaan. Hij heeft zijn ego-gevangenis voor het eerst van de buitenkant gezien en wil er nooit meer in terug.

Zodra een narcist bereid is te zien wat er werkelijk met hem aan de hand is, verandert het zijn in zien. Eerst was hij de narcist en nu herkent hij de narcist. Eerst was hij het verongelijkte kind; nu kijkt hij naar het verongelijkte kind. Eerst was hij zijn ego; nu kijkt hij naar zijn ego. Bewustzijn heeft de zelf-blindheid opgeheven.

Op dit punt is het van groot belang dat de ex-narcist inziet dat datgene wat waarneemt geen persoon is maar een ervaring. Er is geen persoon die waarneemt, er is slechts (het ervaren van) waarnemen en dat waarnemen is liefdevol. Zodra er in dat ervaren een oordeel sluipt, dan steekt de persoon en dus de narcist weer de kop op. De bubble is weer compleet: het ego is weer in charge; de ellende begint opnieuw. Of je bent je ego, of je neemt hem waar: je bent hem of je kent hem.

Het is onvermijdelijk dat oude patronen soms weer de kop op steken. Overal waar de ex-narcist bijvoorbeeld fouten maakt of wordt afgewezen, bestaat de kans dat hij weer met oude angsten en pijnen wordt geconfronteerd. Er is echter een enorm verschil: vroeger was hij zich er niet bewust van en liet hij zich erdoor leiden. Nu weet hij wat er aan de hand is en snapt hij waar zijn gevoelens vandaan komen. Nu heeft hij een keuze. Laat hij zich er weer door in de luren leggen, of kiest hij de weg van de liefde? Hoe vaker de ex-narcist voor die laatste weg kiest, hoe minder vaak zijn oude patronen zullen terugkomen. Het is een proces van heling.

 
ZELF-REALISATIE

Dit hele proces is er een van zelfrealisatie. Iemand met een een narcistische persoonlijkheid zit onbewust dicht tegen spiritueel ontwaken aan. Dat komt omdat het ego steeds heel zichtbaar is, en zich dus makkelijk laat kennen. Maar dat is vooral omdat de stoornis een verhoogde staat van bewustzijn met zich meebrengt, het zogenaamde hyperbewustzijn. Normaal gesproken verkeren mensen alleen in hyperbewustzijn als er gevaar dreigt maar een narcist bevindt zich vrijwel de hele dag in die setting. Vanuit dat hyperbewustzijn moet alles en iedereen namelijk steeds in de gaten worden gehouden om het ego veilig te stellen.

De narcist is zich niet van zijn hyperbewustzijn bewust omdat hij niks anders kent en het dus niet herkent. Hij herkent het niet als een voorstadium van totale bewustwording. Hij moet steeds alles tegelijk in de gaten houden, maar dat ‘alles tegelijk’ is het ‘één’ waarmee ze in de spirituele kennis ‘alles is één’ bedoelen. En dat ‘één’ is onafwendbaar vriendelijk.

De narcist heeft al een enorm besef van ‘het zelf’ alleen identificeert hij dat ‘zelf’ nog met zijn ego/met zijn persoon en niet met de totaalervaring die dat zelf werkelijk behelst. Hij leeft nog in het dualistische bewustzijn van ‘ik’ tegenover ‘de rest’. Maar zowel ‘ik’ als ‘de rest’ vinden in hetzelfde bewustzijn plaats.

Het bewustzijn is zich gewaar van alles tegelijk en dat is wat hij werkelijk is: alles tegelijk. Niet alleen de persoon daarin, maar echt alles waar hij zich op dat moment bewust van is: het denken, de geuren, de kleuren, de geluiden, andere mensen, de wereld: het verschijnt allemaal in dat ene subjectieve bewustzijn, en dat bewustzijn is één.

Hij is *alles* wat hij ervaart en niet alleen de persoon die hij daarin ervaart. De persoon die hij daarin ervaart is een creatie van zijn denken en niet van het ervaren van het totaal. Ook zijn denken valt binnen het ervaren van het totaal.

Wanneer de narcist de ego-dood sterft, doordat alles is mislukt, omdat rock bottom werd geraakt, dan blijft dat hyperbewustzijn intact maar dan zonder identificatie met het ego want dat is aan gruzelementen. Op dat moment is hij alleen nog maar voelen; het denken als reddingsmiddel heeft gefaald. De narcist is dan heel dicht bij het ervaren van het totaal. Door stuk te gaan en vooral: door zich 100% over te geven, kan hij plotseling helemaal ontwaken.

 
WANNEER OOK ALWEER?

• Wanneer je zonder te oordelen naar je ego kijkt want dan ervaar je dat er iets groters bestaat dan je ego namelijk: het bewustzijn waarin dat ego beleeft wordt. Zolang er in dat bewustzijn geen persoon opduikt die oordeelt, blijft het ego erin oplossen.

• Wanneer je zonder oordeel naar je denken kijkt want dan ervaar je dat jij dat denken nooit kunt zijn, omdat je ernaar kijkt. Zijn of zien, that’s the question. Je bent niet je denken, maar het bewustzijn van dat denken. Je bent niet je cynische commentator maar het bewustzijn van die commentator.

• Wanneer je je blind overgeeft (Aan ‘God’ ‘Nirvana’ ‘het universum’ of aan jezelf) want dan vertrouw je erop dat alles goed komt en vertrouwen is het tegenovergestelde van ego. Vertrouwen wordt geboren uit liefde en weten, ego wordt geboren uit angst en onwetendheid.

• Wanneer je het kind hebt toegelaten, aangehoord en geaccepteerd, want dan heb je jezelf ein-de-lijk gezien en onvoorwaardelijk geaccepteerd. Je hebt steeds bij anderen gezocht wat je alleen jezelf kunt geven. Jij bepaalt vanaf nu dat je lief bent; dat je ok bent. Niet door te oordelen maar door zacht te zijn. Dit betekent dat je voor deze goedkeuring niet langer meer afhankelijk bent van anderen waardoor er van narcisme geen sprake meer kan zijn. Je hebt jezelf gezien, begrepen en vergeven. Het kind is volwassen geworden.